jump to content

Bwrsari Avril Rolph 2020

Bwrsari Avril Rolph 2020

Llongyfarchiadau i Teleri Owen o Gonwy am ennill gwobr Bwrsari Avril Rolph 2020. Cyflwynwyd y dystysgrif a’r siec iddi am bapur ymchwil, ‘Yn ddirgel ac yn gyhoeddus, effaith, rôl a phortreadaeth merched yn ystod Streic Fawr y Penrhyn 1900-03’ mewn seremoni dros Zoom ar 28 Gorffennaf. Y beirniaid oedd Neil Evans, Elin Jones a Siân Rhiannon Williams. Mae Teleri newydd raddio mewn Hanes gydag anrhydedd dosbarth cyntaf o Brifysgol Caerdydd. Talwyd teyrnged i Avril Rolph gan Jenny Sabine, Is-lywydd Anrhydeddus Archif Menywod Cymru. 

AVRIL ROLPH (1945-2018)

Roedd Avril Rolph, a fu farw ym mis Mehefin 2018 ac yr ydym yn ei choffáu gyda’r bwrsari hwn, yn berson pur arbennig, ac roedd yn aelod allweddol o Archif Menywod Cymru / Women’s Archive Wales.

Nid un o sylfaenwyr Archif Menywod Cymru yn unig oedd Avril, roedd yno pan gafodd ei chenhedlu - y prosiect ymchwil i gofnodi’r ail don ffeministiaeth yng Nghymru, y bu hi’n gweithio arno gydag Ursula Masson ddangosodd yr angen dybryd i gasglu a chadw cofnodion hanes menywod yng Nghymru. Dwedai Avril y byddai menywod, wrth ymweld â hwy i’w cyfweld, yn fynych yn cynhyrchu bagiau yn llawn papurau a lluniau yn cofnodi gweithgareddau cynnar Mudiad Rhyddid Menywod, ac yn gofyn iddi beth i’w wneud â nhw. Sylweddolodd hi ac Ursula bod yn rhaid cael hyd i ffordd i ddiogelu’r holl gofnodion pwysig hyn.

Roedd Avril yn llyfrgellydd proffesiynol a daeth â’i sgiliau dogfennu gofalus iawn i’w gwaith dros Archif Menywod Cymru. Hi oedd ein Hysgrifennydd cyntaf. Pan fu farw Ursula yn 2008, cymerodd swydd y Cadeirydd yn y cyfnod trist ac anodd hwnnw. Ond, eto yn ei rôl ddiweddarach yn Ysgrifennydd Gweinyddol pan welwyd dawn Avril i ddeall a dehongli materion cyfreithiol, ei dawn i ragweld ac i dalu sylw i fanylion y chwaraeodd ran allweddol yn natblygiad yr Archif.  

Tywysodd hi ni drwy broses cofrestru gyda’r Comisiwn Elusennol a’n cais dilynol i ddod yn Gwmni Corfforedig Elusennol. Bu ei gwybodaeth dechnegol yn amhrisiadwy wrth inni gynllunio ein gwefan newydd. Gydol ein hanes at Avril y byddem yn troi am gyngor ar lawer o bynciau, a’i geiriau doeth ond tawel hi oedd yn ein harwain. Fel y dywedodd yr Athro Deirdre Beddoe unwaith, Avril oedd craig Archif Menywod Cymru. Gadawodd ei marwolaeth fwlch mawr yn ein mudiad, nid yn unig fel cydweithwraig ond fel ffrind hefyd. Roedd ei ffyddlondeb, ei hiwmor tawel eithaf sych, a’i diddordeb mewn pobl yn ei gwneud yn bleser ei hadnabod.

Ymhlith diddordebau ymchwil Avril roedd hanes menywod, yn enwedig yn yr 20fed ganrif, menywod mewn llyfrgelloedd, a hanes LGBT. Ysgrifennodd fywgraffiad byr ar y brifathrawes ffeminyddol Emily Phipps, ac yn fwy diweddar roedd yn gweithio ar hanes y mudiad rhyddfreinio menywod yn ardal Abertawe. Credai’n angerddol fod angen ymchwilio bywydau a phrofiadau menywod; pob menyw, nid yn unig y rhai o radd uwch ac enwog, fel modd i gydbwyso hanes mwy traddodiadol. 

Yn sicr, byddai’n cymeradwyo pwrpas y bwrsari hwn, a byddai wedi mwynhau’r  darnau amrywiol o ymchwil a gyflwynwyd y llynedd ac eleni.

Jenny Sabine (translation)